Kontrolowany obszar naziemny dla drona: zasady, bufory i zwolnienia Urzędu Lotnictwa Cywilnego

Kontrolowany obszar naziemny to teren, na którym operator drona potrafi zapewnić obecność wyłącznie osób zaangażowanych w operację. W zwykłych zasadach europejskich scenariuszy standardowych obejmuje on znacznie więcej niż miejsce startu albo powierzchnię bezpośrednio pod trasą. Trzeba uwzględnić także przestrzeń potrzebną do reagowania na nieprawidłowy lot oraz bufor chroniący ludzi poza obszarem operacji.

W Polsce znaczenie mają również czasowe zwolnienia Prezesa Urzędu Lotnictwa Cywilnego. Na dzień opracowania artykułu obowiązuje zwolnienie dotyczące dronów o maksymalnym wymiarze typowym nieprzekraczającym 1 metra oraz odrębne zwolnienie dla określonych operacji sektora publicznego i podmiotów z nim współpracujących. Oba zmieniają część wymagań, lecz mają inny zakres i inne warunki.

Ten przewodnik prowadzi od definicji i prostych przykładów do wymiarowania obszaru, organizacji dostępu, dokumentacji oraz prawidłowego korzystania ze zwolnień. Oznaczenia STS-01 i STS-02 to oficjalne nazwy dwóch europejskich scenariuszy standardowych. W tekście są objaśnione; pozostałe pojęcia zapisano pełnymi nazwami. Kody przepisów pozostawiono wyłącznie tam, gdzie pomagają odszukać podstawę prawną.

Stan przepisów i opublikowanych decyzji sprawdzony: 10 października 2026 roku. Artykuł dotyczy operacji podlegających cywilnym przepisom Unii Europejskiej, z uwzględnieniem polskich zwolnień. Wskazane przykłady są edukacyjne. Parametry konkretnego lotu należy ustalić według właściwego scenariusza, decyzji albo zezwolenia oraz instrukcji używanego drona.

Co oznacza kontrolowany obszar naziemny?

Definicję zawiera artykuł 2 punkt 21 rozporządzenia wykonawczego Komisji (Unii Europejskiej) 2019/947. Jej istotą jest zdolność operatora do zapewnienia, że w wyznaczonym obszarze przebywają tylko osoby zaangażowane. Samo oznaczenie granicy na mapie nie spełnia tego warunku. Trzeba jeszcze zorganizować operację tak, aby przypadkowi przechodnie, pracownicy niezwiązani z lotem lub użytkownicy drogi nie znaleźli się w tym obszarze.

Operator to osoba albo organizacja odpowiedzialna za wykonywanie operacji. Pilot jest osobą kierującą dronem. W jednoosobowej działalności role te mogą należeć do tej samej osoby. Przy większej operacji operator organizuje między innymi personel, procedury i zabezpieczenie terenu, a pilot prowadzi lot zgodnie z tym przygotowaniem.

Przykład: plac o wymiarach 40 na 40 metrów jest pusty w chwili startu, ale przez jego środek prowadzi ogólnodostępny skrót do przystanku. Dopóki operator nie potrafi skutecznie zabezpieczyć dostępu na czas operacji, chwilowy brak ludzi nie dowodzi ustanowienia kontrolowanego obszaru naziemnego.

Ten warunek dotyczy obecności ludzi, a nie prawa własności. Można mieć zgodę właściciela i nadal nie kontrolować dostępu. Można też przygotować skutecznie kontrolowany teren na podstawie uzgodnień z zarządcą, choć operator nie jest jego właścicielem.

Podstawa i źródło: Rozporządzenie 2019/947, artykuł 2 punkty 2, 18 i 21; dodatek 1 do załącznika.

Teren, przestrzeń powietrzna i strefa geograficzna

Przed planowaniem lotu warto rozdzielić wymagania dotyczące ziemi od wymagań dotyczących powietrza. Kontrolowany obszar naziemny służy ochronie ludzi na powierzchni. Strefa geograficzna dla dronów określa natomiast warunki wykorzystania wskazanej części przestrzeni powietrznej.

Jeżeli lot można wykonać w danej strefie powietrznej, nie wynika z tego automatycznie możliwość lotu nad dostępnym dla wszystkich parkingiem. Podobnie zamknięcie parkingu nie usuwa ograniczeń przestrzeni powietrznej. W praktyce trzeba sprawdzić oba rodzaje wymagań dla tej samej lokalizacji i czasu.

Podstawa i źródło: Artykuł 2 punkty 4, 21 i 28–33 oraz artykuł 15.

Kto jest osobą zaangażowaną w operację?

Osoba zaangażowana rozumie, że uczestniczy w operacji drona, zna przekazane jej środki bezpieczeństwa i wyraźnie zgodziła się na udział. W zwykłych zasadach obu scenariuszy standardowych operator musi przed rozpoczęciem operacji poinformować wszystkie osoby obecne na kontrolowanym obszarze o ryzyku, przekazać instrukcje, w odpowiednich przypadkach je przeszkolić oraz uzyskać ich wyraźną zgodę.

Z wytycznych Agencji Unii Europejskiej do spraw Bezpieczeństwa Lotniczego wynika również znaczenie dobrowolności, zrozumienia ryzyka i możliwości zastosowania procedur. Zgoda może być ustna. W praktyce przy zorganizowanej operacji warto zachować zapis odprawy i potwierdzenia udziału, aby móc wykazać, co rzeczywiście ustalono.

Przykład: zespół przygotowuje zdjęcia na zamkniętym placu. Fotograf, pomocnik i osoba występująca przed kamerą mogą uczestniczyć w operacji po odpowiednim przygotowaniu. Dostawca, który przyjeżdża do sąsiedniej rampy, nie uzyskuje takiego statusu tylko dlatego, że pracuje dla tego samego zleceniodawcy.

Nie należy też zakładać, że każdy dach lub pojazd zapewnia wystarczającą ochronę. Wytyczne europejskie opisują znaczenie osłony dla oceny narażenia, ale nie zastępuje to sprawdzenia warunków konkretnej operacji i wymogów scenariusza. Ocena musi uwzględniać także wejścia, wyjścia i miejsca, gdzie ludzie mogą znaleźć się na otwartym terenie.

Podstawa i źródło: Dodatek 1: sekcje UAS.STS-01.030 i UAS.STS-02.030, punkt 9.

Podstawa i źródło: Wytyczne do artykułu 2 punktów 18 i 21, zbiór przepisów i wytycznych z czerwca 2026 roku.

Z jakich części składa się obszar?

Najłatwiej zrozumieć geometrię obszaru, zaczynając od normalnego lotu i dodając kolejne zabezpieczenia. W przepisach występują pojęcia przestrzenne, czyli objętości w powietrzu, oraz ich rzuty na powierzchnię ziemi, czyli obszary widoczne na mapie.

W zwykłych zasadach obu scenariuszy standardowych kontrolowany obszar naziemny obejmuje rzuty przestrzeni operacyjnej oraz bufora. Oznacza to kontrolę dostępu również w zewnętrznym pasie zabezpieczenia. Ogrodzenie samego miejsca startu będzie zazwyczaj za małe.

Rzeczywisty obszar może mieć kształt wielokąta, pasa wzdłuż trasy albo kilku zaplanowanych fragmentów. Przy jego wyznaczaniu trzeba uwzględnić także błędy pozycjonowania, czas reakcji systemu i pilota, wiatr oraz przebieg procedur. Minimalny wymagany zapas nie jest dowodem, że zawsze wystarczy w danych warunkach.

Podstawa i źródło: Artykuł 2 punkty 28–33; sekcje UAS.STS-01.030 i UAS.STS-02.030, punkt 2.

Scenariusz standardowy STS-01 i tabela buforów

Scenariusz standardowy STS-01 dotyczy lotów w zasięgu widoczności wzrokowej. W zwykłych zasadach wykorzystuje drona klasy C5 i kontrolowany obszar naziemny. Możliwość operowania w środowisku zaludnionym oznacza możliwość odpowiedniego przygotowania terenu w takim otoczeniu, a nie dowolne przeloty nad ludźmi na ulicy.

Dla drona latającego swobodnie, czyli bez uwięzi, obszar przestrzeni bezpieczeństwa musi wychodzić co najmniej 10 metrów poza obszar przestrzeni lotu. Dopiero poza zewnętrzną granicą tego obszaru dodaje się bufor ryzyka naziemnego według tabeli.

Maksymalna masa startowa to wartość określona przez producenta lub konstruktora, obejmująca dopuszczalne obciążenie i paliwo. Do wyboru kolumny nie wystarczy zważyć pustego drona. Dron o maksymalnej masie startowej dokładnie 10 kilogramów należy do pierwszej kolumny.

Ważne: podane wartości mierzy się od zewnętrznej granicy obszaru przestrzeni bezpieczeństwa. Nie są to odległości od pilota, punktu startu ani osi trasy. Przykładowo dla wysokości 90 metrów i maksymalnej masy startowej 8 kilogramów, przy minimalnym dziesięciometrowym zapasie, zewnętrzna granica wypada co najmniej 30 metrów od granicy obszaru normalnego lotu.

Tabela zawiera cztery poziomy wysokości. Nie podaje samodzielnego wzoru interpolacji. Przy planowaniu innego poziomu nie należy bez podstawy przyjmować mniejszego bufora wyliczonego proporcjonalnie. Zachowawczym sposobem planowania wysokości między wierszami jest przyjęcie wartości dla wyższego poziomu tabeli; jest to wskazówka planistyczna, a nie cytat z przepisu. Dodatkowe szczególne przypadki wysokości wymagają sprawdzenia całości warunków scenariusza.

Dla drona na uwięzi zwykły scenariusz przewiduje obszar o promieniu równym długości uwięzi powiększonej o 5 metrów, liczonym od jej punktu mocowania na ziemi. Uwięź o długości 20 metrów oznacza więc promień 25 metrów. Nie jest to średnica ani odległość od aktualnej pozycji drona.

W scenariuszu STS-01 prędkość względem ziemi drona bez uwięzi musi być mniejsza niż 5 metrów na sekundę. Wartość dokładnie 5 metrów na sekundę nie spełnia tego zapisu. Parametry te nadal trzeba sprawdzić przy korzystaniu ze zwolnienia, jeśli dana decyzja ich nie wyłącza.

Podstawa i źródło: Sekcja UAS.STS-01.020 punkt 1 litery c, d i f; artykuł 2 punkt 22.

Przykład wyznaczenia obszaru krok po kroku

Załóżmy lot dronem bez uwięzi klasy C5, o maksymalnej masie startowej 8 kilogramów, do wysokości 90 metrów nad płaskim terenem. Obszar przestrzeni normalnego lotu ma mieć 100 metrów długości i 60 metrów szerokości. Operator przyjmuje minimalny zapas przestrzeni bezpieczeństwa: 10 metrów po każdej stronie. Z tabeli wybiera bufor 20 metrów.

1. Normalny lot: prostokąt 100 na 60 metrów.
2. Po dodaniu przestrzeni bezpieczeństwa: 120 na 80 metrów, ponieważ każdy wymiar zwiększa się o dwa pasy po 10 metrów.
3. Po dodaniu bufora ryzyka naziemnego: 160 na 120 metrów, ponieważ każdy wymiar zwiększa się o kolejne dwa pasy po 20 metrów.
4. Powierzchnia przyjętego prostokątnego terenu: 19 200 metrów kwadratowych, czyli 1,92 hektara.

To przykład prostokątnej, zachowawczej obwiedni. Zaokrąglone narożniki lub inny kształt mogą dać inną powierzchnię. Liczby pokazują przede wszystkim, dlaczego mały obszar zdjęć może wymagać znacznie większego terenu zabezpieczenia.

Teraz załóżmy, że 15 metrów od granicy obszaru normalnego lotu biegnie ścieżka rowerowa. Znajdzie się wewnątrz przyjętego układu zabezpieczenia. Operator musi rozwiązać ten problem przed lotem: zmienić trasę lub jej parametry, skutecznie i zgodnie z prawem zabezpieczyć dostęp, zastosować właściwe zwolnienie po spełnieniu jego warunków albo wybrać inną podstawę operacji.

Niższa wysokość może zmniejszyć bufor tabelaryczny, ale nie usuwa pozostałych wymagań. Z kolei powrót automatyczny do miejsca startu musi zostać uwzględniony w planie. Jeśli jego trasa lub ustawiona wysokość prowadzą poza przygotowaną przestrzeń, sama poprawna geometria głównej misji nie wystarczy.

Podstawa i źródło: Sekcja UAS.STS-01.020 punkt 1 litera c oraz dodatek 5, punkt 6 dotyczący procedur.

Scenariusz standardowy STS-02

Scenariusz standardowy STS-02 pozwala wykonywać określone loty poza zasięgiem widoczności wzrokowej. W zwykłych zasadach wymagany jest dron klasy C6, a cały kontrolowany obszar naziemny musi znajdować się w środowisku słabo zaludnionym.

Środowisko słabo zaludnione oraz kontrolowany obszar naziemny to dwa odrębne warunki. Mała liczba mieszkańców nie oznacza, że operator kontroluje dostęp. Pole poza miejscowością może być słabo zaludnione, ale prowadząca przez nie droga lub popularna ścieżka nadal wymaga uwzględnienia.

Także tutaj obszar przestrzeni bezpieczeństwa musi wykraczać co najmniej 10 metrów poza obszar przestrzeni lotu. Bufora nie bierze się jednak z tabeli scenariusza STS-01. Musi on obejmować co najmniej przewidywaną odległość, którą dron pokona po uruchomieniu środków zakończenia lotu, wskazaną przez producenta, z uwzględnieniem warunków i ograniczeń eksploatacji.

Przykład: dokumentacja systemu dla określonych warunków przewiduje 35 metrów przemieszczenia po uruchomieniu zakończenia lotu. W takim przykładzie minimalny bufor wynosi 35 metrów poza przestrzenią bezpieczeństwa. Nie jest to uniwersalna wartość dla dronów klasy C6. Dla innego systemu, wiatru, prędkości lub wysokości wynik może być inny.

Potrzebna jest dokumentacja rzeczywistej funkcji zakończenia lotu. Nie można automatycznie zastąpić jej zasięgiem reklamowanym przez producenta, dokładnością nawigacji albo odległością hamowania w normalnym trybie lotu. Są to różne parametry.

W zwykłym scenariuszu obowiązują też wymagania obserwacji przestrzeni powietrznej i odległości. Bez obserwatora przestrzeni powietrznej odległość od pilota jest ograniczona do 1 kilometra, a lot poza jego zasięgiem wzroku odbywa się po uprzednio zaprogramowanym torze. Z obserwatorami możliwy jest limit 2 kilometrów od pilota, przy dalszych ograniczeniach rozmieszczenia i skutecznej łączności. Obserwator przestrzeni powietrznej nie staje się automatycznie osobą zabezpieczającą wszystkie wejścia na teren.

Podstawa i źródło: Sekcja UAS.STS-02.020 punkty 2–8 oraz UAS.STS-02.030 punkty 2, 8–10.

Jak zapewnić rzeczywistą kontrolę nad terenem?

Przepisy określają oczekiwany rezultat i wymagają zastosowania właściwych środków ograniczających ryzyko wtargnięcia. Nie ustanawiają jednego rodzaju płotu, jednakowej liczby pomocników ani obowiązku stosowania identycznego wyposażenia w każdej lokalizacji. Rozwiązanie musi odpowiadać warunkom terenu.

Na niewielkim, ogrodzonym placu może wystarczyć zamknięcie bramy, sprawdzenie wnętrza i nadzór nad wejściem. Na rozległym terenie z kilkoma ścieżkami potrzebne mogą być dodatkowe osoby, bariery i uzgodnienia. Jeżeli zagrożenia nie da się kontrolować przy dostępnych zasobach, trzeba zmienić plan.

Operator drona nie uzyskuje z samego rozporządzenia uprawnienia do samodzielnego zamknięcia drogi publicznej czy zatrzymywania ruchu. Jeżeli zabezpieczenie obejmuje taki teren, potrzebne są odpowiednie uzgodnienia i działania uprawnionych podmiotów. Alternatywą może być przebieg lotu, który pozwala pozostawić drogę poza całym obszarem zabezpieczenia.

Ważna jest trwałość zabezpieczenia. Pusta brama przed startem może zostać otwarta podczas wymiany baterii. Zgoda na zamknięcie placu do godziny dziesiątej nie obejmuje automatycznie lotu opóźnionego o pół godziny. Kontrola jest warunkiem operacji przez cały właściwy czas, a nie wyłącznie elementem odprawy.

Podstawa i źródło: Sekcje UAS.STS-01.030 i UAS.STS-02.030, punkt 8.

Co zrobić, kiedy ktoś wejdzie na obszar?

Procedura wejścia osoby postronnej musi być ustalona przed startem. Pilot powinien wiedzieć, kto zgłasza wtargnięcie, jak brzmi komunikat, jaki manewr pozwala ograniczyć zagrożenie i gdzie można bezpiecznie zakończyć lot.

Przykładowy przebieg reakcji: osoba zabezpieczająca wejście zgłasza dokładne miejsce pojawienia się przechodnia. Pilot przerywa wykonywanie zadania i stosuje przewidzianą procedurę bezpieczeństwa, na przykład kieruje drona do przygotowanego miejsca lądowania, jeśli taki ruch jest bezpieczny. Pozostały personel próbuje powstrzymać dalsze wejścia zgodnie ze swoimi uprawnieniami. Lot można wznowić dopiero po przywróceniu wymaganych warunków.

Nie ma jednego manewru poprawnego w każdej sytuacji. Zawis nad osobą może utrzymywać zagrożenie, a automatyczny powrót przeprowadzić drona przez nieprzygotowany obszar. Awaryjne odcięcie napędu również może powodować upadek w miejscu obecności ludzi. Wybór reakcji wynika z instrukcji systemu, geometrii operacji i ustalonych procedur.

Przy zwolnieniu dla dronów do 1 metra sytuacja jest oceniana według warunków decyzji, a nie według nieobowiązującego w tym zakresie wymogu obecności wyłącznie osób zaangażowanych. Pojawienie się ludzi nadal może jednak zmienić ocenę zagęszczenia i bezpieczeństwa. Zwolnienie nie oznacza obowiązku kontynuowania zadania mimo zmiany warunków.

Podstawa i źródło: Sekcja UAS.SPEC.060 punkt 3 oraz szkolenie praktyczne w dodatku 1, załącznik A do rozdziału I.

Co zapisać w instrukcji operacyjnej?

Instrukcja operacyjna opisuje sposób, w jaki operator organizuje i wykonuje operacje. Nie jest to „instrukcja scenariusza” wydawana każdemu pilotowi przez urząd. Operator przygotowuje ją dla własnej działalności, a personel stosuje opisane w niej procedury. Instrukcja producenta drona jest innym dokumentem: dostarcza między innymi ograniczeń technicznych i sposobu używania funkcji systemu.

Dokumentacja powinna pozwalać odtworzyć, dlaczego wybrany teren i zabezpieczenia były odpowiednie. W praktyce przydatne są:

• opis podstawy operacji: scenariusz standardowy, właściwa decyzja o zwolnieniu albo indywidualne zezwolenie;
• mapa przestrzeni lotu, przestrzeni bezpieczeństwa i bufora, wraz z wysokościami;
• źródło przyjętych odległości: tabela, dokumentacja producenta lub warunki zezwolenia;
• zasady rozpoznania lokalizacji oraz sprawdzania obecności ludzi;
• podział zadań personelu, rozmieszczenie stanowisk i sposób łączności;
• procedura ograniczania dostępu oraz uzgodnienia z zarządcami;
• sposób informowania osób zaangażowanych, odprawa i uzyskanie ich zgody, jeżeli wymagane;
• reakcje na wtargnięcie, utratę sterowania, zmianę pogody i przekroczenie granic;
• kryteria przerwania lotu oraz warunki jego ponownego rozpoczęcia.

Ta lista jest praktycznym zestawieniem, nie dosłownym spisem wszystkich obowiązkowych załączników. Dodatek 5 rozporządzenia określa zawartość instrukcji, a wybrana decyzja może zmieniać wybrane elementy. W przypadku zwolnienia dla dronów do 1 metra nie należy pozostawiać w dokumentacji sprzeczności: deklarować korzystania ze zwolnienia i jednocześnie opisywać operacji tak, jakby zawsze zabezpieczano teren wyłącznie dla osób zaangażowanych.

Przykład zapisu roboczego: „Przed operacją wyznaczamy przestrzeń operacyjną i bufor. Osoba wskazana w planie lokalizacji dokonuje oceny na miejscu, dokumentuje dojścia, aktywność ludzi i przewidywane zmiany w czasie lotu. Operacji nie rozpoczynamy, jeśli nie można uzasadnić spełnienia warunków wybranej decyzji”. Taki zapis wymaga uzupełnienia o realne kryteria i odpowiedzialność właściwe dla operatora.

Podstawa i źródło: Dodatek 5, zwłaszcza punkty 5 i 6; sekcje UAS.STS-01.030 i UAS.STS-02.030.

Jak działają zwolnienia od przepisów?

Podstawą opisywanych zwolnień jest artykuł 71 ustęp 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (Unii Europejskiej) 2018/1139. Umożliwia on czasowe zwolnienia od określonych wymagań przy spełnieniu przewidzianych przesłanek i zabezpieczeń. Prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego określa zakres zwolnienia, jego adresatów, warunki i termin.

Zwolnienie zmienia tylko wymienione wymagania. Jeżeli decyzja usuwa obowiązek ustanawiania kontrolowanego obszaru naziemnego, nie znaczy to automatycznie, że usuwa wymagania klasy drona, kwalifikacji, instrukcji operacyjnej, przestrzeni powietrznej lub bezpieczeństwa. Trzeba przeczytać sentencję decyzji, czyli część określającą zwolnienie i warunki, oraz sprawdzić przepisy pozostawione w mocy.

Innym narzędziem jest alternatywny sposób spełnienia wymagań, publikowany czasem pod angielskim oznaczeniem AltMoC. Dotyczy sposobu wykazania zgodności. Nie należy utożsamiać go z decyzją czasowo zwalniającą z konkretnych przepisów. Tytuł strony lub wiadomość w mediach społecznościowych nie wystarcza do ustalenia, z czego operator został zwolniony.

Oświadczenie o zgodności operacji ze scenariuszem standardowym dotyczy operatora. Dokument potwierdzający wiedzę i szkolenie pilota dotyczy kompetencji człowieka. Uzyskanie kwalifikacji do scenariusza nie zastępuje oświadczenia ani spełnienia warunków terenowych. Według rozporządzenia rozpoczęcie operacji na podstawie oświadczenia następuje po otrzymaniu potwierdzenia jego odbioru i kompletności.

Wyjaśnienie alternatywnych sposobów spełnienia wymagań: Agencja Unii Europejskiej do spraw Bezpieczeństwa Lotniczego — definicja i cel.

Podstawa i źródło: Rozporządzenie 2018/1139, artykuł 71.

Podstawa i źródło: Artykuł 12 ustęp 5; sekcja UAS.SPEC.020.

Aktualne zwolnienie dla dronów do 1 metra

Aktualna decyzja: LBSP-1.503.13.2026.ULC.1 z 25 sierpnia 2026 roku. Numer zwolnienia: LBSP/SPEC/O/2026-06. Okres obowiązywania: od 2 września 2026 roku do 31 grudnia 2027 roku.

Decyzja obejmuje operatorów wykonujących operacje na podstawie oświadczenia o zgodności ze scenariuszem STS-01 albo STS-02, przy użyciu drona o maksymalnym wymiarze typowym nieprzekraczającym 1 metra. Sformułowanie obejmuje także dokładnie 1 metr. Nie jest to próg masy, wysokości ani odległości od pilota.

Wymiar należy ocenić dla konfiguracji lotnej według właściwych danych technicznych. Rozmiar złożonego drona w torbie nie jest wystarczającym dowodem. Przy wątpliwościach co do śmigieł, skrzydeł lub wyposażenia trzeba ustalić miarodajny wymiar na podstawie dokumentacji, zamiast przyjmować najkorzystniejszy pomiar.

Co zmienia zwolnienie?

Operator zostaje zwolniony z wymienionych obowiązków związanych z ustanawianiem kontrolowanego obszaru naziemnego, w tym z odpowiednich wymagań dotyczących ograniczania wtargnięcia i przygotowania wszystkich osób obecnych na takim obszarze. Zmieniają się także wskazane części wymagań instrukcji operacyjnej dotyczące tego obszaru.

Co pozostaje do wykonania?

W scenariuszu STS-01 dla drona bez uwięzi trzeba nadal wyznaczyć obszar przestrzeni lotu, obszar przestrzeni bezpieczeństwa wychodzący co najmniej 10 metrów dalej oraz bufor według tabeli przytoczonej wcześniej. Decyzja powtarza tę tabelę. Nadal określa się przestrzeń operacyjną i bufor dla planowanej operacji.

W scenariuszu STS-02 pozostaje środowisko słabo zaludnione oraz układ obszaru lotu, minimum dziesięciometrowego zapasu i bufora ustalanego z dokumentacji zakończenia lotu. Dla obu scenariuszy operator ma ocenić obszar przez inspekcję albo ocenę na miejscu i być w stanie uzasadnić niższe zagęszczenie osób narażonych na ryzyko w przestrzeni operacyjnej i buforze.

Decyzja nie podaje w tym miejscu jednej liczby osób na kilometr kwadratowy ani uniwersalnego odstępu od każdego przechodnia. Nie wolno dopisywać takich wartości i przedstawiać ich jako warunku tego zwolnienia. Operator musi mieć rzeczywiste uzasadnienie dla danej lokalizacji, pory i czasu trwania operacji.

Praktycznie przydatny zapis oceny może zawierać godzinę rozpoznania, przeznaczenie terenu, widoczne osoby, ścieżki i drogi, sąsiednie wejścia, przewidywany ruch oraz sposób reagowania na jego wzrost. Zdjęcie pustego pola z ubiegłego miesiąca nie zastępuje oceny na miejscu przed operacją.

Pozostałe postanowienia scenariusza pozostają w mocy. Samo to zwolnienie nie usuwa obowiązku drona klasy C5 dla scenariusza STS-01 ani klasy C6 dla scenariusza STS-02. Nie usuwa też odpowiednich kwalifikacji pilota i pozostałych ograniczeń lotu. Mały dron bez wymaganej klasy nie uzyskuje na tej podstawie prawa do zwykłej operacji w scenariuszu standardowym.

Dlaczego nie wystarczy sam zapis o jednym metrze w rozporządzeniu?

Sekcja UAS.SPEC.020 opisuje rodzaje operacji, dla których możliwe jest oświadczenie. Konkretne scenariusze z dodatku 1 ustanawiają jednak własne wymagania kontrolowanego obszaru naziemnego. Dlatego praktyczną podstawę odstępstwa w Polsce stanowi aktualna decyzja ze wskazanymi warunkami. Nie należy wyprowadzać bezterminowego zwolnienia wyłącznie z rozmiaru drona. Urząd skorygował wcześniejsze wyjaśnienie tej kwestii w odpowiedziach z 14 sierpnia 2025 roku.

Starsza decyzja dotycząca tego samego zagadnienia, z terminem do 1 września 2026 roku, nie jest aktualną podstawą na dzień opracowania artykułu. Przy powoływaniu się na zwolnienie należy wskazać obecny numer i zachować właściwą wersję dokumentu.

Podstawa i źródło: Decyzja LBSP-1.503.13.2026.ULC.1, strony 1–4.

Podstawa i źródło: Aktualna strona Urzędu Lotnictwa Cywilnego dotycząca zwolnienia.

Podstawa i źródło: Odpowiedzi Urzędu z 14 sierpnia 2025 roku, pytanie 2 — materiał historyczny wyjaśniający rozbieżność.

Aktualne zwolnienie dla sektora publicznego

Aktualna decyzja: LBSP-2.503.11.2026.ULC.1 z 23 lipca 2026 roku. Numer zwolnienia: LBSP/SPEC/O/2026-05. Okres obowiązywania: od 2 sierpnia 2026 roku do 31 grudnia 2027 roku.

To odrębne zwolnienie. Obejmuje wskazane wymagania dotyczące klasy drona, kontrolowanego obszaru naziemnego i niektórych innych elementów scenariuszy. Nie ma w nim ogólnego warunku wymiaru do 1 metra. Możliwość skorzystania zależy przede wszystkim od podmiotu i celu konkretnej operacji.

Kto może skorzystać?

• Organy administracji rządowej oraz wskazane jednostki samorządu i jednostki im podległe, w tym odpowiednie służby, straże i inspekcje.
• Operatorzy infrastruktury krytycznej.
• Wskazane państwowe osoby prawne i jednostki oraz podmioty realizujące powierzone ustawowo zadania ochrony życia, zdrowia, mienia lub środowiska, w tym określone organizacje ratownicze i formacje ochotnicze.
• Wykonawcy działający na podstawie umowy, porozumienia albo zlecenia z podmiotem objętym wcześniejszymi punktami, gdy operacja ma rzeczywisty i funkcjonalny związek z jego zadaniem publicznym, ustawowym albo statutowym, określonym co najmniej rodzajowo w tym dokumencie.
• Podmioty systemu szkolnictwa wyższego i nauki wskazane w decyzji, przy odpowiednich projektach badawczych, rozwojowych, wdrożeniowych, testowych lub demonstracyjnych albo działaniach na rzecz wskazanych podmiotów, z wymaganym związkiem operacji z projektem.

To skrócone omówienie katalogu, nie jego rozszerzenie. Sama nazwa „zadanie publiczne”, kontakt ze służbą albo wystawienie faktury jednostce samorządu nie przesądzają o zastosowaniu decyzji. Istotny jest status podmiotu i rzeczywisty cel lotu.

Jakie warunki zastępują kontrolowany obszar?

Operacje mają odbywać się z zachowaniem bezpiecznej odległości od innych statków powietrznych, przeszkód, osób niezaangażowanych i zwierząt, zapewniającej uniknięcie kolizji lub stworzenia zagrożenia. Odległość ustala się na podstawie warunków pogodowych, otoczenia, przeszkód, rodzaju drona i kwalifikacji pilota. Decyzja nie wprowadza jednego wspólnego minimum metrowego dla wszystkich takich sytuacji.

Dla scenariusza STS-02 zwolnienie dotyczy operacji w odległości nie większej niż 2 kilometry od miejsca startu. To punkt odniesienia określony w decyzji. Nie należy zastępować go bez wyjaśnienia zwykłym limitem od pilota, ponieważ decyzja wyłącza również wskazane zwykłe wymagania tego scenariusza dotyczące odległości i obserwatorów.

Przy tych operacjach poza zasięgiem widoczności dron musi mieć funkcję lub system pozwalający pilotowi w każdym czasie przerwać misję i doprowadzić do bezpiecznego zakończenia lotu. Sposób użycia oraz kryteria opisuje instrukcja operacyjna. Decyzja wymienia jako przykłady kontrolowane lądowanie, powrót i lądowanie lub inne odpowiednie rozwiązanie.

Co do zasady wskazano drona będącego produktem seryjnym wprowadzonym do obrotu, z wyłączeniem konstrukcji do użytku prywatnego. Zapis o produkcie seryjnym zawiera odrębne wyłączenie dotyczące dronów użytkowanych przez podmioty szkolnictwa wyższego i nauki z punktu 5 decyzji; tę grupę trzeba oceniać według dokładnego brzmienia sentencji. Nie należy przenosić wyjątku dla tej grupy na każdego wykonawcę.

Inne wymagania scenariuszy, których decyzja nie wymienia, pozostają do spełnienia. Zwolnienie nie jest ogólną zgodą na dowolne loty służb ani wykonawców i dotyczy operacji objętych zakresem cywilnego rozporządzenia 2018/1139. Nie rozstrzyga samo przez się odrębnego reżimu prawnego lotnictwa państwowego.

Jakie formalności wskazuje urząd?

Na swojej stronie Urząd wskazuje złożenie oświadczenia o operacji na właściwym, niezmienionym wzorze, informacji o wykonywaniu lotów na podstawie tej decyzji oraz potwierdzenia opłaty. Podaje także, że dotychczas złożone oświadczenia zachowują ważność. Operator powinien sprawdzić bieżącą procedurę i warunki decyzji, a w dokumentacji wykazać związek konkretnego zadania z podstawą zwolnienia.

Podstawa i źródło: Decyzja LBSP-2.503.11.2026.ULC.1, zwłaszcza strony 1–3 i wyjaśnienia na stronach 4–5.

Podstawa i źródło: Komunikat Urzędu o zakresie, formalnościach i okresie obowiązywania.

Porównanie trzech sposobów przygotowania operacji

Nie należy wybierać pojedynczych, najwygodniejszych zdań z różnych decyzji. Jeżeli operator opiera operację na konkretnym zwolnieniu, musi wykazać spełnienie całego jego właściwego zakresu. Zakres wyłączeń w decyzji publicznej jest szerszy i odmienny od wyłączeń w decyzji dla dronów do 1 metra.

Druga tabela pomaga odszukać wyłączone wymagania; nie zastępuje warunków, które decyzje wprowadzają w ich miejsce. Przy decyzji dla dronów do 1 metra punkt dotyczący geometrii jest zmieniony w określonym zakresie, a wymagane wymiary i ocena terenu zostały zapisane ponownie w sentencji.

Podstawa i źródło: Decyzja dotycząca dronów do 1 metra.

Podstawa i źródło: Decyzja dotycząca sektora publicznego.

Pozostałe zwolnienia: czego nie należy mieszać?

Urząd publikuje również inne zwolnienia. Ich obecność w tym samym wykazie nie oznacza, że każde zmienia wymagania kontrolowanego obszaru w scenariuszach standardowych.

Loty z widokiem z kamery

Decyzja LBSP.503.1.2026.ULC.1 dotyczy określonych operacji w kategorii otwartej z widokiem z pierwszej osoby, czyli gdy pilot korzysta z obrazu kamery drona. Zwolnienie jest udzielone od 12 lutego do 12 października 2026 roku. Na dzień weryfikacji artykułu mieści się jeszcze w tym terminie. Nie jest jednak zwolnieniem z wymagań kontrolowanego obszaru naziemnego dla scenariuszy STS-01 i STS-02. Ma własne limity masy, odległości, wysokości i inne warunki.

Nie wolno dopisywać temu zwolnieniu terminu 31 grudnia 2027 roku tylko dlatego, że taki termin mają dwie decyzje omówione wcześniej. Po 12 października trzeba sprawdzić nową publikację lub inną podstawę wykonywania takich lotów.

Operacje rolnicze i inne cele objęte decyzją rolniczą

Decyzja LBSP-2.503.14.2026.ULC.1 z 25 sierpnia 2026 roku, numer zwolnienia LBSP/SPEC/O/2026-07, obowiązuje od 9 września 2026 roku do 31 grudnia 2027 roku. Obejmuje wskazane operacje dronami o maksymalnej masie startowej nieprzekraczającej 180 kilogramów, dla określonych celów i przy spełnieniu obszernego załącznika.

Wśród warunków dotyczących ludzi i terenu wskazano między innymi minimum 30 metrów w poziomie od osób postronnych, minimum 30 metrów od wskazanego niekontrolowanego obszaru z osobami postronnymi, brak zgromadzenia osób na obszarze realizacji oraz zakaz lotów nad ludźmi opisany w uzasadnieniu. Wymagania szkolenia, sprzętu i pozostałe warunki należy sprawdzić w całej decyzji. Te odległości nie stają się uniwersalnym buforem dla scenariuszy standardowych.

Sam fakt posiadania kwalifikacji do scenariusza STS-01 lub STS-02, wymaganych również w tym odrębnym rozwiązaniu, nie oznacza, że operacja rolnicza odbywa się na tych samych zasadach terenowych co zwykły scenariusz standardowy.

Podstawa i źródło: Decyzja dotycząca widoku z pierwszej osoby, strony 1–2.

Podstawa i źródło: Aktualna decyzja dotycząca operacji rolniczych i innych wskazanych celów, w tym załącznik, punkt 3.

Przykłady z praktyki

1. Zdjęcia zamkniętego placu technicznego

Operator dysponuje dronem klasy C5 i kwalifikowanym pilotem. Cała przestrzeń lotu, zapas i bufor mieszczą się wewnątrz ogrodzenia. Bramy są zamknięte, wnętrze sprawdzone, a obecny personel przygotowany do udziału. W zwykłym scenariuszu taki układ może pozwolić spełnić wymagania kontrolowanego obszaru. Trzeba jeszcze sprawdzić pozostałe warunki, w tym widoczność drona i przestrzeń powietrzną.

2. Pomiar pola dronem klasy C6 o wymiarze 0,8 metra

Przez pole prowadzi rzadko używana ścieżka, której operator nie potrafi zamknąć. Rozważa zwolnienie dla dronów do 1 metra. Nadal wyznacza przestrzeń i bufor, sprawdza warunki producenta, środowisko słabo zaludnione i wykonuje ocenę na miejscu. Musi umieć uzasadnić niższe zagęszczenie narażonych osób. Jeżeli w czasie lotu ścieżką zaczyna przechodzić liczna grupa, potrzebna jest ponowna ocena i odpowiednia reakcja. Wymiar drona sam nie rozwiązuje problemu.

3. Zdjęcia ruchliwego placu w centrum

Mały dron klasy C5 ma wymiar poniżej 1 metra, lecz plac jest pełen ludzi i otwarty ze wszystkich stron. Operator nie może przyjąć, że zwolnienie działa automatycznie. Musi wykazać warunki oceny zagęszczenia, a tłum i ciągły ruch mogą uniemożliwić takie uzasadnienie. Możliwym rozwiązaniem jest inne okno czasowe, ograniczenie zakresu, przygotowanie terenu lub uzyskanie właściwego zezwolenia. Oświadczenie nie potwierdza zgodności każdej wybranej lokalizacji.

4. Inspekcja infrastruktury w ramach właściwego zadania publicznego

Uprawniony podmiot zleca ocenę stanu infrastruktury wykonawcy, a umowa wskazuje zadanie pozostające w rzeczywistym związku z działalnością objętą decyzją publiczną. Wykonawca sprawdza, czy podmiot i cel mieszczą się w katalogu. Jeżeli tak, może rozważyć to zwolnienie i przygotować lot według jego warunków. Dla lotu poza zasięgiem widoczności uwzględnia limit 2 kilometrów od startu, możliwość przerwania misji i bezpieczne odległości.

5. Ta sama ekipa wykonuje prywatny film promocyjny

W kolejnym tygodniu zespół filmuje prywatną inwestycję. Poprzednia umowa przy zadaniu publicznym nie przenosi zwolnienia na nowy, niezwiązany cel. Trzeba ponownie dobrać podstawę lotu. Zwykły scenariusz, zwolnienie dla dronów do 1 metra lub indywidualne zezwolenie mogą wymagać innego sprzętu i innego przygotowania terenu.

6. Uwięź podczas demonstracji

Dron na uwięzi jest wykorzystywany w zwykłym scenariuszu STS-01. Operator sprawdza długość uwięzi i obszar liczony od jej mocowania, a nie tylko mały fragment pod zawisem. Jeżeli widzowie mają pozostać w wymaganym obszarze, muszą spełniać warunki udziału. Informacja przez megafon nie zmienia automatycznie całej publiczności w osoby zaangażowane.

Co zrobić, gdy scenariusz standardowy nie pasuje?

Scenariusz standardowy jest gotowym zestawem warunków. Oświadczenie operatora oznacza deklarowanie ich spełnienia. Jeżeli planowane zadanie nie mieści się w scenariuszu ani w zakresie właściwego zwolnienia, nie można zastąpić brakującego warunku własnym stwierdzeniem, że „ryzyko jest niewielkie”.

Można zmienić geometrię i czas lotu, ograniczyć wysokość, wykorzystać odpowiedni sprzęt lub przygotować dostęp do terenu. Gdy to nie wystarcza, właściwą drogą może być indywidualne zezwolenie w kategorii szczególnej oparte na ocenie ryzyka. Kontrolowany obszar naziemny jest wtedy jednym z możliwych środków ograniczania ryzyka, a konkretne wymagania wynikają z przyjętej oceny i warunków zezwolenia.

Kategoria otwarta ma własne zasady ochrony osób, zależne od podkategorii i klasy drona. Nie przenosi się do niej automatycznie tabeli buforów scenariusza STS-01. Przykładowo podkategoria A3 wymaga odpowiedniego obszaru bez zagrożenia dla osób postronnych i minimum 150 metrów od wskazanych terenów. Nie jest to ta sama konstrukcja prawna co kontrolowany obszar naziemny.

Nie należy również opierać aktualnych operacji na dawnych krajowych scenariuszach standardowych tylko dlatego, że ich wymagania terenowe były wygodniejsze. Zgodnie z artykułem 23 ustępem 4 rozporządzenia oświadczenia oparte na takich scenariuszach utraciły ważność 1 stycznia 2026 roku. Znaczenie może mieć późniejsze, odrębne zezwolenie lub inne rozwiązanie, ale trzeba wykazać jego własną podstawę.

Polskich zwolnień nie należy automatycznie traktować jako uprawnienia działającego w każdym państwie Unii. Przy operacji za granicą trzeba sprawdzić lokalne warunki, procedurę operacji transgranicznej oraz możliwość zastosowania konkretnego rozwiązania.

Podstawa i źródło: Artykuły 4, 5, 11–13 i 23 ustęp 4; sekcja UAS.OPEN.040.

Najczęstsze błędy

Lista kontrolna przed lotem

Poniższa lista służy przygotowaniu operacji. Poszczególne punkty stosuje się zgodnie z wybraną podstawą prawną, a nie mechanicznie do każdego lotu.

1. Ustal podstawę: zwykły scenariusz, właściwe zwolnienie lub zezwolenie. Sprawdź, czy operator ma wymagane oświadczenie i potwierdzenie.
2. Sprawdź sprzęt: klasę, maksymalną masę startową, wymiar w konfiguracji lotnej i wymagane funkcje.
3. Wyznacz normalny lot: trasę, wysokość, czas, start, lądowanie i procedury automatyczne.
4. Dodaj przestrzeń bezpieczeństwa: wymagane minimum oraz zapas wynikający z warunków i charakterystyki systemu.
5. Ustal bufor: wybierz właściwą tabelę, dane producenta lub warunki zezwolenia.
6. Oceń teren na miejscu: ludzi, wejścia, drogi, pracę w otoczeniu i zmiany w przewidywanym czasie operacji.
7. Przy zwykłym scenariuszu zapewnij kontrolę: zabezpiecz cały obszar i przygotuj osoby zaangażowane.
8. Przy zwolnieniu sprawdź warunki zastępcze: uzasadnienie zagęszczenia albo bezpieczne odległości i związek zadania z katalogiem decyzji.
9. Przygotuj personel: przypisz role, sprawdź łączność i omów reakcje na zmianę warunków.
10. Sprawdź przestrzeń powietrzną: strefy, wymagane uzgodnienia i inne ograniczenia.
11. Ustal kryteria przerwania: obecność ludzi, pogoda, awaria, brak łączności lub utrata skuteczności zabezpieczeń.
12. Zachowaj dokumentację: plan lokalizacji, właściwą decyzję, wyniki oceny i uzgodnienia.

Pytania i odpowiedzi

Czy kontrolowany obszar naziemny musi być ogrodzony?

Przepisy nie wymagają jednego rodzaju ogrodzenia w każdej sytuacji. Środki mają pozwolić skutecznie zapewnić obecność wyłącznie osób zaangażowanych i ograniczać wtargnięcie. Rozwiązanie zależy od terenu. Sama taśma lub tabliczka mogą być niewystarczające przy dużym ruchu.

Czy wystarczy pozwolenie właściciela działki?

Nie. Potrzebna jest także ocena geometrii operacji, dostępu, obecności ludzi i pozostałych warunków lotu. Zgoda pomaga zorganizować teren, ale nie zastępuje kontroli całego wymaganego obszaru.

Czy bufor należy do kontrolowanego obszaru?

Tak, w zwykłych zasadach obu scenariuszy standardowych. Kontrolowany obszar obejmuje również bufor ryzyka naziemnego. Przy zwolnieniu dla dronów do 1 metra bufor nadal jest wyznaczany, lecz wymienione obowiązki ustanawiania kontrolowanego obszaru są wyłączone.

Czy na pustym polu zawsze można zastosować zwolnienie do 1 metra?

Nie wystarcza sam wygląd pola. Trzeba spełnić warunki sprzętu i scenariusza, wykonać ocenę na miejscu, uzasadnić niższe zagęszczenie narażonych osób i sprawdzić pozostałe wymagania. Istotne mogą być także ścieżki, drogi oraz ruch podczas całego lotu.

Czy zwolnienie do 1 metra pozwala na dowolne loty nad ludźmi?

Decyzja zwalnia z określonych wymagań kontrolowanego obszaru. Nadal wymaga oceny zagęszczenia i zachowania pozostałych zasad scenariusza oraz bezpieczeństwa. Nie jest ogólną zgodą na przeloty nad tłumem lub niekontrolowanym ruchem.

Czy wykonawca spoza sektora publicznego może korzystać ze zwolnienia publicznego?

Tak, jeśli mieści się w katalogu decyzji i wykonuje właściwą operację na podstawie wymaganej umowy, porozumienia albo zlecenia, z rzeczywistym i funkcjonalnym związkiem z zadaniem wskazanego podmiotu. Uprawnienie nie obejmuje przez to wszystkich innych lotów wykonawcy.

Czy kwalifikacje pilota do scenariusza zastępują zezwolenie lub oświadczenie?

Nie. Kwalifikacje dotyczą człowieka, a oświadczenie lub zezwolenie dotyczy podstawy wykonywania operacji przez operatora. Do tego dochodzą wymagania techniczne, terenowe i dotyczące przestrzeni powietrznej.

Co zrobić po upływie terminu zwolnienia?

Sprawdzić aktualne publikacje Urzędu i ewentualną nową decyzję. Brak nowego dokumentu nie oznacza automatycznego przedłużenia. Przygotowanie kolejnej operacji wymaga aktualnej podstawy.

Najważniejsza zasada planowania: wybrana podstawa prawna musi odpowiadać rzeczywistemu dronowi, zadaniu, terenowi i obecności ludzi. Dopiero wtedy można dobrać wymiary i sposób zabezpieczenia oraz ocenić, czy operacja mieści się w dopuszczonych warunkach.

Przepisy i źródła

W artykule wykorzystano źródła urzędowe. Tekst skonsolidowany rozporządzenia ułatwia czytanie zmian łącznie; autentyczne akty są publikowane w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej. Wytyczne Agencji pomagają interpretować i stosować wymagania, ale należy odróżniać je od samego rozporządzenia. Decyzje o zwolnieniu trzeba czytać razem z ich warunkami i terminami.

1. Rozporządzenie wykonawcze Komisji 2019/947 — aktualny tekst skonsolidowany udostępniany przez EUR-Lex — Definicje, zasady oświadczeń i zezwoleń, scenariusze STS-01 i STS-02, instrukcja operacyjna.
2. Rozporządzenie wykonawcze Komisji 2020/639 — Wprowadzenie europejskich scenariuszy standardowych i powiązanych pojęć.
3. Rozporządzenie wykonawcze Komisji 2022/425 — Zmiany terminów i przepisów przejściowych.
4. Rozporządzenie wykonawcze Komisji 2024/1110 — Późniejsze zmiany uwzględnione w tekście skonsolidowanym.
5. Rozporządzenie delegowane Komisji 2019/945 z późniejszymi zmianami — Wymagania techniczne klas dronów; dla klas C5 i C6 należy korzystać z aktualnej wersji.
6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady 2018/1139 — Artykuł 71 — podstawa czasowych zwolnień.
7. Decyzja LBSP-1.503.13.2026.ULC.1 z 25 sierpnia 2026 roku — Zwolnienie do 1 metra: 2 września 2026 – 31 grudnia 2027.
8. Decyzja LBSP-2.503.11.2026.ULC.1 z 23 lipca 2026 roku — Zwolnienie dla wskazanych operacji sektora publicznego: 2 sierpnia 2026 – 31 grudnia 2027.
9. Komunikat Urzędu o zwolnieniu dla sektora publicznego — Zakres i formalności wskazane przez urząd.
10. Decyzja LBSP.503.1.2026.ULC.1 dotycząca widoku z pierwszej osoby — Odrębne zwolnienie: 12 lutego – 12 października 2026.
11. Decyzja LBSP-2.503.14.2026.ULC.1 dotycząca operacji rolniczych i innych wskazanych celów — Odrębne warunki: 9 września 2026 – 31 grudnia 2027.
12. Agencja Unii Europejskiej do spraw Bezpieczeństwa Lotniczego: zbiór przepisów i wytycznych, czerwiec 2026 — Wyjaśnienia osób zaangażowanych, obszaru naziemnego i pojęć przestrzennych.
13. Odpowiedzi Urzędu z 14 sierpnia 2025 roku — Materiał historyczny: korekta wyjaśnienia relacji między ogólnym przepisem a konkretnymi scenariuszami.
14. Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Lotnictwa Cywilnego: drony — Miejsce sprawdzania aktualnych publikacji decyzji.
15. Urząd Lotnictwa Cywilnego: odstępstwa i alternatywne sposoby spełnienia wymagań — Aktualizacje komunikatów i dokumentów.

Aktualizacja redakcyjna: daty, numery i zakresy decyzji zweryfikowano 10 października 2026 roku. Przed wykorzystaniem zwolnienia w kolejnej operacji sprawdź, czy dokument nadal obowiązuje i czy nie został zmieniony lub cofnięty. Wskazówki organizacyjne, przykłady i szkice są opracowaniem edukacyjnym, a nie dodatkowymi wymaganiami ustanowionymi przez urząd.